ژبپوهنه
پښتو یوه ختیځه ایراني ژبه ده چې په افغانستان او پاکستان کې یې په لسګونو میلیونه خلک وايي. دا پاڼه یې کورنۍ، لهجې، غږونه او ګرامر ښيي، دا چې څنګه لیکل کېږي او له خپلوانو ژبو سره کوم لغتونه شریک لري، او چېرې چې غږیزې ثبتونې لرو، هغه هم ورسره دي.
پښتو تر ټولو لویه ختیځه ایراني ژبه ده. ګاونډۍ فارسي د لوېدیځې څانګې ده؛ اردو او هندکو د هندوآریايي څانګې دي، چې د همدې کورنۍ بېله څانګه ده.
Morgenstierne saw a special link with Bactrian, the language of the Kushan inscriptions, and also suggested that Pashto began as a Saka dialect. Cheung (2015) argues for a mixed history: some features are shared with Bactrian, Munji and Yidgha, others with the Saka languages.
Pashto, Munji and Yidgha all turned an old d into l, as in Pashto las, ten, where Persian has dah. Wanetsi split off early and is sometimes counted as a language of its own.
پښتو لهجې ډېری په غږ کې سره توپیر لري. تر ټولو روښانه ازموینه د ژبې په نوم کې ښ دی: په سوېل کې پښتو، په شمال ختیځ کې پختو. مکنزي لهجې د ښ او ږ د ویلو له مخې په څلورو برخو ووېشلې.
Ghazni, Paktika and the Ghilji centre of Afghanistan
[pəçˈto]
ښ and ږ are said with the tongue against the hard palate, as ç and ʝ, between the southern and the north-eastern sounds.
Peshawar, Mardan and Swat, Khyber Pakhtunkhwa
[pəxˈto]
The hard speech: ښ becomes x and ږ becomes g, so the language is called Pakhto. MacKenzie dates this change to the medieval period.
Kandahar and the Durrani south-west of Afghanistan
[pəʂˈto]
The most conservative dialect, keeping the retroflex ṣ̌ and ẓ̌. Written Pashto in Afghanistan follows its spelling.
Zhob, Loralai and Quetta, Balochistan
[pəʃˈto]
Southern speech, with ښ and ږ said as š and ž.
| لهجه | «پښتو» داسې وايي | ښ | ږ | څ | ځ | ژ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Central Ghilji | [pəçˈto] | ç | ʝ | t͡s | d͡z | ʒ |
| Yusufzai | [pəxˈto] | x | g | s | z | d͡ʒ |
| Kandahari | [pəʂˈto] | ʂ | ʐ | t͡s | d͡z | ʒ |
| Kakar | [pəʃˈto] | ʃ | ʒ | t͡s | d͡z | ʒ |
غږونه د نړیوال غږیز الفبا (IPA) په توریو لیکل شوي. ʂ او ʐ د شا ته اوښتې ژبې په سر ویل کېږي؛ ç د الماني ich غږ دی؛ x د خ غږ دی؛ t͡s د څ غږ دی.
د معیاري پښتو بې غږه او غږلرونکي توري، د دې له مخې چې هر یو چېرې او څنګه جوړېږي، د هغه توري سره چې لیکي یې. هغه غږونه چې په لهجو کې بدلېږي، د لهجو په چارټ کې تشریح شوي.
| شونډې | غاښونه | ورۍ | تر ورۍ شاته | شا ته اوښتې ژبه | تالو | نرم تالو | کوچنۍ ژبه | ستونی | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| پوزه ییز |
|
|
| ||||||
| بندیز |
|
|
|
|
| ||||
| نښتي |
|
| |||||||
| سولېدونکي |
|
|
|
|
|
| |||
| ر ډوله |
|
| |||||||
| نږدې کېدونکي |
|
|
|
| مخکنی | منځنی | شاتنی | |
|---|---|---|---|
| تړلی |
|
| |
| منځنی |
|
|
|
| پرانیستی |
|
|
Pashto has six retroflex consonants, written ټ ډ ړ ڼ ښ ږ. Persian has none, and Arabic script had no letters for them, so Pashto writers added rings and dots to existing letters.
The two retroflex fricatives, ښ and ږ, are the sounds that change most between dialects.
سرچینه: Pashto phonology (Wikipedia)
Stress in Pashto is not fixed to one syllable. Elfenbein calls it phonemic and variable, which is unusual among Iranian languages. Moving the stress can change a word's meaning or the aspect of a verb.
پښتو له ښي نه کیڼ لور ته د عربي لیکدود په 45 توریزه بڼه لیکل کېږي. 12 توري د پښتو خپل دي، چې عربي توریو ته د ګردۍ، ټکو یا لکۍ په زیاتولو جوړ شوي. ویل کېږي چې بایزید پیر روښان په شپاړسمه پېړۍ کې ځینې یې جوړ کړي. یو توری وټاکئ چې غږ او بېلګه یې ووینئ.
ښ
The letter in the name of the language: Pashto in the south, Pakhto in the north-east.
سرچینه: Pashto alphabet (Wikipedia)
هغه توری په نښه کوي چې پښتو عربي لیکدود ته ور زیات کړی.
هغه ځانګړنې چې د پښتو ګرامر بېلوي، هره یوه له بېلګو سره چې کلمه په کلمه ژباړل شوې. په لویو توریو نښې ګرامر نوموي: OBL مایل حالت، F ښځینه، PFV بشپړ اړخ.
The usual order is subject, object, verb. Pashto has prepositions, postpositions and circumpositions that wrap a noun from both sides.
سرچینه: Pashto grammar (Wikipedia)
Nouns have two genders and two numbers. Adjectives and verbs agree with them, so the same adjective changes its ending between a man and a woman. Many feminine nouns end in -a or -əy.
سرچینه: Pashto grammar (Wikipedia)
In present tenses the verb agrees with the subject, as in English. In past tenses with a transitive verb, the subject takes the oblique case and the verb agrees with the object instead. Linguists call this split ergativity.
سرچینه: Pashto grammar (Wikipedia)
له لومړي پښتو نثر نه د کابل او پېښور تر اکاډمیو پورې.
16th century
Pir Roshan's Khayr al-Bayān is one of the earliest known books containing Pashto prose.
سرچینه: Pir Roshan (Wikipedia)
17th century
The warrior-poet Khushal Khan Khattak (1613–1689) wrote poetry and prose that made Pashto a literary language of the first rank.
Late 17th century
Rahman Baba's Sufi poetry is among the most widely recited in Pashto.
1936
A royal decree made Pashto a national language of Afghanistan. The 1964 constitution confirmed it.
سرچینه: Pashto (Wikipedia)
1937
The Pashto Tolana, an academy for the language, was founded in Kabul to standardise and promote written Pashto. After 1978 it became part of the Academy of Sciences.
سرچینه: Pashto (Wikipedia)
1944
Abdul Hai Habibi announced the Pata Khazana, a manuscript said to collect Pashto poets from the 8th century onwards. Most scholars now consider it a modern forgery: MacKenzie dated it to shortly before 1944 because it uses letters never found together before 1935.
1955
The Pashto Academy was founded at the University of Peshawar, with Maulana Abdul Qadir as its first director.
سرچینه: Pashto Academy (Wikipedia)
2004
Article 16 of Afghanistan's 2004 constitution made Pashto and Dari the official languages of the country.
سرچینه: Pashto (Wikipedia)
پښتو لغتونه په نورو ایراني ژبو او انګلیسي کې د خپلو خپلوانو تر څنګ، هغه جوړې چې یوازې د زور په ځای سره بېلېږي، او اصلي لغتونه د هغو پردیو لغتونو سره چې ورسره کارېږي.
پښتو له زړې ایراني ډېر میراثي لغتونه ساتلي، چې په منظمو لارو بدل شوي. زوړ د په ل اوښتی، نو پښتو د لسو لپاره لس لري، چېرې چې فارسي ده لري.
| پښتو | Avestan | Persian | Sanskrit | English |
|---|---|---|---|---|
| لسlas“ten” | dasa | dah | daśa | ten |
| لورlur“daughter” | dugədar | doxtar | — | daughter |
| ورورwror“brother” | brātar | barādar | — | brother |
| سپیspay“dog” | spā | sag | — | hound |
سرچینه: Wiktionary (citing Kreidl 2021)
سرچینه: Wiktionary
سرچینه: Wiktionary
هغه نومونه او اصطلاحګانې چې بڼه یې له یوې لهجې بلې ته بدلېږي، له لیکنو راټولې شوې.
Habibullah Tegey and Barbara Robson, A Reference Grammar of Pashto (1996)
A full reference grammar of the language, written for English readers.
Anne Boyle David, Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects (2014)
A grammar that sets out the differences between the dialects.
Herbert Penzl, A Grammar of Pashto (1955)
An early descriptive grammar based on the Kandahar dialect.
Georg Morgenstierne, A New Etymological Vocabulary of Pashto (2003)
Where Pashto words come from, edited by Elfenbein, MacKenzie and Sims-Williams.
Encyclopaedia Iranica, "Afghanistan vi. Paṧto"
Morgenstierne's survey of the language, its history and its dialects.
The classification of Pashto and its varieties, with references.